19 Октябрь 2019

00:00:00 (GMT+5)

Тошкент +21,2 °C

Биласизми?
21 Мая  2019 1252

«Метрик тизим эскирди», демоқда физиклар

20 майдан ўлчов тизимининг (ЎТ) асосий бирликлари таърифларининг янги таҳрири амал қила бошлайди.

Метр, ампер, келвин, кандела, сония, моль ва килограмм - асосий жисмоний константага боғланган - ўзгармас Планк (назарий ва квант физикаси ибораси), бошланғич электр заряд, оддий электр заряди – ўзгармас Больцман ва ўзгармас Авогадро (физик ўлчов бирликлари). Килограмм, эҳтимол, эски тизимдан янгисига ўтиш қанчалик зарурлигининг энг ёрқин намунасидир, дея келтиради https://rg.ru/2019/05/20/metricheskie-etaloni.html манба маълумотига таянган RG.

Эталон деб баландлиги 39 миллиметр, айланаси 39 миллиметрли 90 фоиз платина ва 10 фоиз иридиумдан тайёрланган цилиндр ҳисобланади. Стандарт Париж яқинида сақланади, бироқ сайёрамизнинг турли бурчакларида «эгизак»лари ҳам бор. 

Олимларнинг фикрига кўра, эталонда атомларнинг бир қисми аллақачон мавжуд эмас демак, аниқлик ҳам бўлмайди. Ўтган йили Халқаро ўлчов ва тарозилар бюроси конференциясида кичик, аммо фарқланишлар туфайли килограмм эталонини қайта аниқлаш тўғрисида қарор қабул қилинди.

Бу ишни дастлабки килограммни аниқламасдан амалга ошириш учун 2018 ноябрь ойида Халқаро ўлчов ва тарозилар бюроси мутахассислари электроҳанрабо эффекти катталиги – ўзгармас Планкдан фойдаланишга қарор қилишди. Бироқ ўзгармас Планк қандай рақамли аҳамиятга эга? Буни аниқлаштириш учун икки хил тажриба ўтказилди. Улардан бирининг моҳияти масса оғирлигини электроҳанрабо кучи таъсирида мувозанатлаш эди, бунда ўлчанаётган объект муаллақ ҳолатда бўлади. Электроҳанрабо эффекти, ўз навбатида, ўзгармас Планкка олиб келади. АҚШ Миллий стандартлар ва технологиялар институтида ҳам мос ўлчовлар ўтказилди.

Бошқа тажрибада кремнийли сфера, 28Si изотопидан фойдаланилди. Берлин кристалларини етиштириш институтида ишлаб чиқарилган соф кремний монокристаллидан 93,7 миллиметр диаметрлга эга мукаммал юмалоқ шарлар ясалди. Кремнийнинг қулайлиги шундаки, атомларнинг йўқотиш даражаси суръати унда яхши аниқланади. Шу боис олимлар кремний эталонини яратишга уриниб кўришди ва натижада 99,994 фоизга тоза кристалл олдилар. Шарлар массаси ва атомлар сони бўйича 28Si нинг бир атоми массасини аниқлаш мумкин. Бироқ атомлар оламида классик физика энди ишламайди - бу ерда квант механикаси ишлайди. Тегишли тенгламалар ёрдамида атомларнинг массасидан ва бошқа маълум табиий ўзгармас турлардан ўзгармас Планк аниқланиши мумкин.

Шундай қилиб, ҳар иккала тажриба ҳам деярли бир хил натижалар берди ва олимлар ўзгармас Планкка асосланган килограммни қайта аниқлаш йўлини танладилар.

Брауншвейг физика ва техника институти (Германия) олими Женс Саймон шундай дейди: «Фуқаролар учун ҳеч нарса ўзгармайди, улар учун 20 майдан бир кун олдин қандай бўлса, ҳаммаси шундай қолаверади. Илм-фан ва юқори технологиялар учун бу қадам улкан ғалабадир. Метрологлар учун жаннатга эшиклар очилади».

Саймоннинг «жаннат»ий мисолларидан бири - анъанавий атом соатларидан 100 марта аниқроқ юрадиган оптик атом соатидир. Сунъий йўлдошларда ишлатиладиган юқори аниқликдаги оптик атом соати навигация аниқлигини сезиларли даражада ошириши мумкин, дея хабар беради Tagesspiegel.

Ўхшаш янгиликлар

Белгиланган матнни тинглаш учун қуйидаги тугмани босинг Powered by GSpeech